• ภาษาไทย
  • English

สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน):GISTDA

เป็นองค์กรในการนำคุณค่าจากอวกาศและภูมิสารสนเทศสู่สังคม

คน กับ ป่า

คน กับ ป่า

คน กับ ป่า
.
หนึ่งในคำสอนสั่งจากผู้ใหญ่ที่ทุกคนจำขึ้นใจมาตั้งแต่สมัยเด็กๆ นั้นก็คือ “เราต้องไม่ตัดไม้ทำลายป่า” แต่พอโตขึ้นกลับพบว่าโลกแห่งความจริงเป็นละครชีวิตคนละเรื่องกับในตำราเรียนในบางมุม คนที่อาศัยในเมืองแม้ทางกายภาพจะอยู่ห่างไกลจากป่าไม้ แต่ก็มีส่วนเกี่ยวข้องกับการบุกรุกทำลายป่าในทางอ้อมด้วยการใช้ผลิตภัณฑ์ที่ใช้วัตถุดิบจากพืชที่เพาะปลูกในพื้นที่ป่า ส่วนคนที่อาศัยอยู่ใกล้กับเขตป่าไม้หรืออยู่กลางป่ายิ่งเป็นเรื่องยากที่จะไปห้ามไม่ให้มีการใช้ประโยชน์จากป่าที่อยู่ข้างหลังบ้านของเขาเพราะส่วนใหญ่ทำเพื่อยังชีพเลี้ยงครอบครัว แล้วแบบนี้คนกับป่าจะอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลได้อย่างไร
.
มนุษย์ในยุคปัจจุบันมีวิวัฒนาการจากกลุ่มคนที่ครั้งหนึ่งเคยอยู่ร่วมกับป่า ดังนั้นองค์ความรู้และประสบการณ์การใช้ประโยชน์จากป่าและพืชพรรณต่างๆจึงได้ถ่ายทอดต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่นเพื่อการดำรงชีพ จนกระทั่งสังคมก้าวเข้าสู่ยุคแห่งทุนนิยม การครอบครองเพื่อเก็งกำไรราคาที่ดินและการแข่งขันของภาคการผลิตเพื่อตอบสนองต่อการบริโภคที่เพิ่มมากขึ้นของมนุษย์กลายเป็นสาเหตุหลักของการใช้ทรัพยากรอย่างเกินขอบเขตและเพิ่มทวีคูณมากขึ้นกว่าในอดีต ทำให้ที่ผ่านมาเราจึงได้ยินข่าวเกี่ยวกับการบุกรุกพื้นที่ป่าอยู่เป็นประจำ และบ่อยครั้งที่จำเลยก็ตกอยู่กับคนที่อาศัยอยู่ใกล้เขตแนวป่าและชนกลุ่มน้อยที่อาศัยอยู่กลางป่า
.
นอกจากนี้ปัญหาการกระจุกตัวของที่ดินที่มีเอกสารสิทธิ์ส่งผลให้คนไทยจำนวนอย่างน้อย 50 ล้านคน หรือร้อยละ 76 ของคนไทยทั้งหมด ไม่สามารถเข้าถึงที่ดินที่ทำกินที่มีเอกสารสิทธิ์ จึงเป็นแรงกดดันและจูงใจให้คนที่ไม่มีที่ดินตัดสินใจเข้าไปทำประโยชน์ในที่ดินของรัฐประเภทต่างๆ
.
การบังคับใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือสำคัญของทางภาครัฐที่มีวัตถุประสงค์เพื่อปกป้องรักษาผืนป่าไว้ แต่ทว่าการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในการกำหนดมาตราฐานสังคมร่วมกันก็มีความสำคัญไม่น้อยไปกว่ากัน ย้อนหลังไปเมื่อปี 2556 - 2562 มีคดีบุกรุกป่ารวมทั่วประเทศสูงถึง 46,600 คดี ตามมาด้วยการร้องเรียนถึงสิทธิ์การครอบครองที่ดินจากชาวบ้านจำนวนมาก ด้วยการยืนยันว่าอาศัยมานานแล้วตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษและก่อนที่จะมีการประกาศเขตป่าสงวนฯและเขตอุทยานฯเสียอีก
.
โดยเฉพาะกลุ่มชาติพันธุ์และชนเผ่าต่างๆที่อาศัยอยู่ในป่ามาก่อนกลายเป็นผู้ที่อาศัยอยู่ในป่าอย่างผิดกฎหมายในทันที ทั้งๆที่เคยอยู่อาศัยและตั้งถิ่นฐานทำมาหากินก่อนที่จะมีการประกาศกฎหมายกำหนดเขตป่าอนุรักษ์ขึ้นมาซ้อนทับกับที่ดินทำมาหากินและที่อยู่อาศัยของชาวเขา ส่งผลทำให้เกิดความเสียหายอีกหลายอย่างตามมาภายหลัง ทั้งในเรื่องของภาระหนี้สินที่ชาวบ้านต้องกู้หนี้ยืมสินมาเพื่อสู้คดี การถูกอพยพออกจากพื้นที่ และการถูกจำกัดการพัฒนา เป็นต้น
.
เพื่อบรรเทาความเดือนร้อนและลดข้อพิพาทระหว่างหน่วยงานรัฐและชาวบ้านในพื้นที่เกี่ยวกับเรื่องของที่ดินทำกินของราษฎรในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ จึงได้มีการหารือกับเครือข่ายประชาชนเพื่อหาทางออกร่วมกันมาโดยตลอด โดยเฉพาะผลกระทบที่อาจจะเกิดขึ้นต่อพี่น้องประชาชนผู้ยากไร้หรือเกษตรกรรายย่อย แต่ทั้งนี้ต้องยังคงไว้ซึ่งใจความสำคัญของกฎหมายฉบับนี้ นั้นคือการรักษาผืนป่า
.
ปัจจุบันพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562 (ฉบันใหม่) และพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 (ฉบับใหม่) มีผลบังคับใช้แล้วตั้งแต่ปลายปี 2562 โดยเจตนารมณ์สำคัญของ พ.ร.บ. ฉบับนี้ คือ กฎหมายที่ทำให้เราอยู่ร่วมกันได้ ภายใต้แนวคิด “ป่าอยู่ได้ คนอยู่ได้”
.
พร้อมยังให้มีการสำรวจการถือครองที่ดินของประชาชนที่อยู่อาศัย หรือทำกินในอุทยานแห่งชาติที่มีมาตั้งแต่ก่อนวันที่พระราชบัญญัตินี้ใช้บังคับ เพื่อนำไปสู่การจัดทำโครงการเกี่ยวกับการอนุรักษ์และดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติภายในอุทยานแห่งชาติ โดยมิได้สิทธิในที่ดินนั้น แต่สามารถอยู่อาศัย ทำกิน ได้ตามกรอบที่กฎหมายกำหนด เพราะทุกคนในพื้นที่ล้วนมีความสำคัญต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งด้านการคุ้มครอง บำรุง ดูแลรักษา และใช้ประโยชน์ภายใต้หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขของการได้รับอนุญาตเพื่อการอยู่ร่วมกันระหว่างคนกับป่า
.
จากผู้อาศัยเปลี่ยนเป็นผู้ดูแลและร่วมมือกับภาครัฐ ไม่บุกรุกเกินขอบเขต เพื่อรักษาทรัพยากรป่าไม้ของประเทศ คือข้อตกลงร่วมกันระหว่างภาครัฐและประชาชน โดยมีข้อมูลภูมิสารสนเทศเป็นเครื่องมือหลักในการผ่อนปรนปัญหาข้อขัดแย้งและบรรเทาทุกข์ให้กับชาวบ้าน ด้วยการตรวจสอบแปลงที่ดินและการมีอยู่ของชุมชนก่อนประกาศเขตป่าอนุรักษ์ และกำหนดขอบเขตให้ชัดเจนระหว่างชุมชนและป่าเพื่อป้องกันการแผ้วถางบุกรุกพื้นที่ป่าเพิ่มเติมในอนาคต
.
ด้วยแนวทางการดำเนินงานของทางภาครัฐที่จะพิจารณาเฉพาะชุมชนที่อยู่ในเขตพื้นที่ป่าอนุรักษ์และเป็นชุมชนที่อาศัยอยู่แต่เดิมก่อนการประกาศเขตพื้นที่ป่าฯ และไม่มีการจัดสรรที่ดินให้กับบุคคลนอกพื้นที่ ดังนั้นข้อมูลจากดาวเทียมและภาพถ่ายทางอากาศในอดีตจึงมีบทบาทสำคัญในการบ่งชี้ให้เห็นถึงการมีอยู่จริงของชุมชน รวมทั้งลักษณะการใช้ประโยชน์ที่ดินเพื่อการเกษตรของชาวบ้านหรือกลุ่มนายทุนก็สามารถแยกแยะและตรวจสอบได้ด้วยข้อมูลจากดาวเทียม
.
นอกจากนั้นกำหนดให้มีการสำรวจการครอบครองที่ดินของชาวบ้านในเขตป่าอนุรักษ์ฯและมีการจัดการพื้นที่ (Zoning) เพื่อกำหนดเส้นแบ่งให้ชัดเจนด้วยเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศ ซึ่งปัจจุบันหลายหมู่บ้านในเขตป่าอนุรักษ์อยู่ในระหว่างดำเนินการร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องเพื่อร่วมกันกำหนดเขตพื้นที่ทำกินและเขตพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ตามข้อกำหนดเป็นข้อตกลงร่วมกันและเป็นมาตราฐานเดียวกันทั้งประเทศในการกำหนดเขตแบ่งตามแนวทางการแก้ไขปัญหาที่ดินของชาวบ้านในเขตป่าอนุรักษ์
.
สำหรับในเขตพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติที่อยู่ในความดูแลของกรมป่าไม้ จะมุ่งเน้นพื้นที่ที่เป็นป่าต้นน้ำที่ถูกบุกรุกจนเกิดความเสียหายขึ้นวิกฤต ซึ่งส่วนใหญ่เป็นแปลงเกษตรขนาดใหญ่ของกลุ่มนายทุนนั้น ก็จะทำการรื้อถอนแปลงเกษตร เพื่อทำการฟื้นฟูป่าต่อไป ทั้งนี้ที่ผ่านมาทางกรมป่าไม้ได้จัดทีมงานชุคพยัคฆ์ไพรเพื่อรับเรื่องร้องทุกข์และดำเนินการแก้ไขปัญหาของผู้ได้รับผลกระทบจากแผนงานการบังคับใช้กฎหมายของภาครัฐมาโดยตลอด ในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ และสามารถช่วยเหลือชาวบ้านให้ได้รับผลประโยชน์เป็นที่น่าพอใจ
.
ด้วยบทบาทของผู้ดูแลอาจจะไม่ใช่สิ่งใหม่ในความคุ้นเคยของชาวบ้าน เพราะจิตวิญญาณของคนที่ต้องอาศัยอยู่ร่วมกับป่านั้น เขารู้ดีอยู่แล้วว่าถ้าไม่มีป่าก็ไม่มีชีวิต แต่ทว่าความเข้าใจตรงกันกับคนภายนอกเป็นสิ่งสำคัญยิ่งกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมีการสร้างข้อตกลงร่วมกันผ่านข้อมูลภูมิสารสนเทศเพื่อให้เห็นภาพขอบเขตพื้นที่ที่ชัดเจน ตรวจสอบได้ด้วยภาพถ่ายจากดาวเทียม สิ่งนี้จะเป็นแนวทางปฎิบัติร่วมกันในการรักษาทรัพยากรป่าไม้ของประเทศ เพื่อความยั่งยืนของผืนป่าไทยและความสมดุลของการอยู่ร่วมกันระหว่างคนกับป่า นับว่าเป็นอีกหนึ่งคุณค่าจากอวกาศกับชีวิตที่ดีขึ้นของคนไทย
.
อ้างอิง
- มติชนออนไลน์. ทส. แจงแนวทางแก้ไขปัญหาบุกรุกพื้นที่ป่า ลดข้อพิพาทชุมชน. เผยแพร่เมื่อวันที่ 16 สิงหาคม 2562 เข้าถึงทางเว็บไซต์ matichon
- ไทยโพสต์. ‘คนจนกับคดีบุกรุกป่า’ ภาพสะท้อนความเหลื่อมล้ำของสังคมไทย. เผยแพร่เมื่อวันที่ 21 ธันวาคม 2562 เข้าถึงทางเว็บไซต์ thaipost
- สยามรัฐ. กรมอุทยานฯ เปิดเวทีสัญจรสร้างการรับรู้ 2 พรบ.ฉบับใหม่ พร้อมเดินหน้าโครงการ “คนสมดุล ป่าสมบูรณ์”. เผยแพร่เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม 2563 เข้าถึงทางเว็บไซต์ siamrath
.
#จิสด้าก้าวสู่ปีที่21 #จิสด้า #GISTDA #ป่าไม้ #อนุรักษ์ #ความเหลื่อมล้ำ #ปัญหาที่ดินทำกิน #พื้นที่ที่ซ้อนทับ #ป่า #ลดข้อพิพาท #ภาครัฐ #ประชาชน #อยู่ร่วมกับป่า